Studia nad Polskim Budownictwem Drewnianym. Reprint 1903.

Niejednokrotnie już podnoszono, że polskie budownictwo drewniane jest jednym z najważniejszych i najbardziej zajmujących tematów, jak ie
ma przed sobą nasza historya sztuki. Mówiąc, polskie budownictwo dre­wniane, powiadamy bezmała tyle, co: polska rodzima architektura.
W prawdzie w świeckich czy kościelnych budowlach murowanych, które zapożyczaliśmy w każdej epoce z zagranicy, razem z całem słowni­ctwem murarskiem ,wyrobiliśmy tu i owdzie pewne specyficznie nasze cechy, wycisnęliśmy na nich pewne piętno wyodrębniające je od podo­bnych budowli włoskich czy niemieckich: ale jest to tylko nieznaczny indywidualizm w przerobieniu typów ogólnoświatowych, których ko­lebką były Kraje obce. Mówiąc o budowlach murowanych, mamy do czynienia jedynie z „architekturą w Polsce, podczas gdy architektury polskiej, tj. tej, która się na naszym gruncie od zarodka rozwinęła
i z natury rzeczy rodzimy charakter najlepiej zachowała, szukać na­leży w budownictwie drewnianem. Tę rolę gra ono nie tylko u nas,
nigdzie jednak może, z wyjątkiem Norwegii, a po części Rosyi, drzewo nie ma w stosunku do innych technik tak doniosłego, ja k w Polsce,
znaczenia. Do X IV wieku jest ono prawie wyłącznym materyałem budo­wlanym a i po Kazimierzu Wielkim , Polska murowana ogranicza
się jeszcze przez kilka stuleci do kościołów, zamków, obwarowań i zna­czniejszych zabudowań miejskich. Zwrot przeciwny budownictwu dre­wnianemu najsilniej się zaznacza od X V III wieku. W X IX -ty m giną w oczach całe szeregi drewnianych kościółków, dworków, spichlerzy,
płoną całe miasteczka z podcieniami, zastępowane już odtąd lichą ce­glaną budową bez żadnego charakteru. Od połowy tego stulecia odzy­wają się tu i owdzie głosy nawołujące do ochraniania tych zabytków, do utrwalania ich za pomocą rysunków, do badania całego tego tak bo­gatego a tak szybko niknącego, materyału.

Spis treści

Przedmowa .......................................................... 1
Wstęp ............................................................... 4
Budownictwo drewniane w naszej nauce ............................... 4

Część I. Zasadniczy charakter konstrukcji

Różne rodzaje węgła i ich rozgraniczenie. — Ściana sumikowa i stosunek jej do systemu węgłowego. — Inne typy konstrukcji. — Typ zasadniczy ....................................................... 8

Pierwotność systemu węgłowego.
Pierwotność budowli węglowej i ramowej. — Początki prostopadłej ściany wobec różnych warunków fizycznych ................................. 16

Plan.
Dwa zasadnicze typy, ich rozgraniczenie i odmiany w nich zachodzące. — Kwestya orientacyi i rozmieszczenia zabudowań ................. 20

Zdania Niemców o polskiem budownictwie.
Teorye Henninga, Meitzena i Lutscha ..................................... 33

Wpływ konstrukcyi na plan.
Źródła analogii pomiędzy budownictwem polskiem, górno-niemieckiem, skandynawskiem i greckiem. — Początek typu frankońskiego. — Samodzielność budownictwa polskiego i wpływy obce ............. 39

Geneza typów chaty polskiej.
Rozwój jednokomórkowej izby. — Powstanie typu symetryczno-dwuizbowego. — Typ jednoizbowy. — Dworki i domki wiejskie ............. 44

Część II. Podcienie

Podcienie w zabudowaniach kościelnych, zamkowych i gospodarskich, w chacie jednoizbowej i symetryczno-dwuizbowej. — Ich wpływ na system oświetlenia wnętrza ............................. 54

Psy, słupy, kołki.
Ornamentyka słupów. — Różne kształty psów i ich geograficzne rozgraniczenie. — Okrągłe wycięcie odrzwi. — Kołkowanie ................. 64

Powała i sosrąb.
Powała i degeneracya jej postępująca od nizin ku górom. — Sosrąb i ślad jego pierwotnego podparcia ............................. 69

Dach i ozdoby szczytu.
Dach czterokapowy, dwuspadowy, podhalański i naczółkowy. — Pierwotny kształt dachu i system oparcia krokwi. — Rodzaj pokrycia. — Koszyczek, śparogi, pazdur, słońca ................. 74

Związek z materyałem budowlanym i konstrukcyą.
Zadania klasyfikacyi motywów. — Ogólny ich charakter. — Wpływ drzewa i systemu węgłowego ................................. 84

Przypisek .......................................................... 91