Opis książki

Książka stanowi pogłębione opracowanie dotyczące średniowiecznego Bytomia, koncentrujące się przede wszystkim na jego mieszkańcach i ich codziennym życiu. Autor, opierając się na licznych źródłach historycznych oraz dokumentach, przedstawia możliwie szeroki obraz społeczności miasta – od narodzin, poprzez życie rodzinne i zawodowe, aż po funkcjonowanie struktur miejskich.

Szczególne miejsce zajmuje życie religijne, które w średniowieczu odgrywało kluczową rolę zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym. W książce omówiono praktyki religijne, działalność duchowieństwa oraz kult świętych w najważniejszych bytomskich świątyniach.

Autor uwzględnia również szerszy kontekst historyczny, analizując losy miasta po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów oraz wpływ książąt cieszyńskich i oleśnickich na rozwój regionu. Uzupełnieniem tej perspektywy jest opis zamków związanych z historią Bytomia.

Publikacja powstała z myślą o przybliżeniu czytelnikom wciąż nie do końca poznanej historii miasta, a jej narrację wzbogacają liczne ilustracje, ułatwiające interpretację omawianych zagadnień.

WSTĘP

Po wydaniu wielu książek o historii miast śląskich zdecydowałem napisać więcej o średniowiecznym Bytomiu. Owszem, przed czterdziestu laty napisaliśmy razem z dr. Zdzisławem Jedynakiem i dr. Jerzym Horwatem książkę – „Bytom średniowieczny. Przekazy źródłowe 1123–1492”. Uznałem wtedy, że każdy Czytelnik będzie mógł po raz pierwszy zapoznać się z większością dokumentów. Przetłumaczyliśmy te dokumenty na język polski, by wszyscy, w tym i uczniowie, mogli analizować tę frapującą, a ciągle nierozpoznaną historię miasta.

Miasto obchodziło niedawno 770-lecie lokacji. Ośmieliłem się więc opublikować książkę o jego średniowiecznych mieszkańcach. Starałem się przekazać na ten temat jak najwięcej informacji. Skoro skupiłem się na nich, zdecydowałem się nawet odnotować ich imiona czy nazwiska i pisać o ich codzienności, więc także o ich życiu religijnym. Nie trzeba bowiem dowodzić, że religia odgrywała wtedy istotną, by nie powiedzieć najważniejszą, rolę w życiu społecznym i indywidualnym. Z tego względu zwróciłem też uwagę na wiernych i duchownych, a także na kult świętych w trzech kościołach i w jednej kaplicy.

Napisanie tej książki wymagało zebrania wielu dokumentów dotyczących Bytomia. Zapoznałem się także z materiałami o przeszłości wielu miast śląskich, bo po wygaśnięciu rodzimych Piastów, Bytom został podzielony i przyznany książętom cieszyńskim i oleśnickim. Zwróciłem więc uwagę na ich historię i podejmowane przez nich kluczowe decyzje dotyczące bytomskiej ziemi. Na końcu pochyliłem się nad zamkami, w których nie tylko bytomscy Piastowie bywali.

Niekiedy w swej narracji celowo przekraczałem średniowiecze, dla zasygnalizowania zmian dokonujących się w samym Bytomiu na progu czasów nowożytnych. Zdecydowałem się też prezentować wiele kolorowych ilustracji, by lepiej dostrzec szczegóły i je odpowiednio interpretować.

Bytom, listopad 2025 roku

Spis treści

Część I. Mieszkańcy (s. 9)

1. Urodzone dzieci – 11

2. Dom – 12

3. Język – 15

4. Życie zdrowe – 17

5. Przywileje – 19

6. Rękodzielnicy – 20

7. Kupcy i kramarze – 26

8. Kopacze – 27

9. Wójtowie – 30

10. Ławnicy – 31

11. Rajcy – 32

12. Obrona miasta – 35

Część II. Wierni – życie religijne (s. 37)

1. Chrzest – 39

2. Modlitwy – 45

3. Pieśni religijne – 50

4. Niedziele i święta – 53

5. Nabożeństwa – 56

6. Post – 62

7. Jałmużna – 64

8. Spowiedź – 65

9. Pokuta i odpuszczanie grzechów – 69

10. Odpoczynek wieczny – 73

Część III. Duchowni (s. 77)

1. Benedyktyni – 79

2. Premonstratensi – 81

3. Księża w kościele mariackim – 88

4. Mnisi – 103

5. Bożogrobcy – 109

Część IV. Kult świętych w bytomskich kościołach (s. 111)

1. U św. Małgorzaty na wzgórzu – 113

2. W mariackiej farze – 117

3. W kościele św. Mikołaja – 125

4. Kaplica poza murami miasta – 130

Część V. Książęta i ich zamki (s. 133)

1. Książęta bytomscy – 135

2. Książęta cieszyńscy – 143

3. Książęta oleśniccy – 148

4. Książę ziębicki i hrabia kłodzki – 154

5. Zamki – 156